خرم‌آباد

شهر کنونی خرم آباد – در زبان لری خورموه – با جمعیتی بالغ بر پانصد و چهل هزار نفر بزرگترین و پر جمعیت ترین شهر لر نشین و از مهم ترین شهرهای غربی ایران می باشد . این شهر در 21 دقیقه و 48 درجه ی طول جغرافیایی و 43 دقیقه و 30 درجه عرض جغرافیایی قرار دارد ، شهری ست کوهستانی در ارتفاع ۱۳۰۰ متری از سطح دریا که به وسیله ی کوههای« کمره سئ »camerasee ، « شئنشاه »shaanshaa ، « تاف »taaf ، « مخمل که »makhmalko ، « یافته »yafta و « اسپئ که »espiko *محصور گردیده و در دو سوی رودخانه ی « گلال » gelal* که بر مسیری پر پیچ و خم از میان دره ای دراز و قیفی شکل مابین دو کوه « کمره سئ » در شرق و « اسپئ که  » در غرب ، از شمال به جنوب جاری ست ، واقع گردیده است . عرض دره ی خرم آباد از شمال به سمت جنوب رفته رفته بیشتر و بیشتر می شود . به نحوی که این دره ی طویل ( با درازای 20 کیلومتر ) و کم عرض در جنوبی ترین بخش خود وارد دشت وسیع و حاصل خیز « کرگاه »* می گردد . به همین دلیل و گسترده شدن این شهر بر دامنه های کوههای اطراف و عمق دره وسعت شهر دقیقا معلوم نبوده . و برای دیدن تمام آن می بایست بر فراز کوههای مرتفع مجاور آن رفت . موقعیت جغرافیایی خرم آباد علاوه بر اینکه موجد ذخایر فراوان آب آشامیدنی - که بصورت چشمه های جوشان و پر آبی در دامنه ی کوههای اطراف شهر بیرون می زنند – گردیده ، باعث بوجود آمدن شهرسازی منحصر به فردی در این شهر – بویژه در بخشهای مرکزی و عمدتا قدیمی و سنتی – گردیده . تقریبا باعث چند پاره شدن بافت شهری خرم آباد گردیده و مشکلاتی را در بهره مندی نقاط مختلف این شهر از امکانات شهری فراهم آورده است . در سالهای اخیر – از اوایل دهه ی 60 خورشیدی - با ازدیاد بی رویه ی مهاجرت سیل آسای مهاجرینی از روستاها و شهرها و مناطق مختلف داخل استان لرستان و دیگر نقاط کشوربه خصوص خوزستان و ایلام ، ساخت و سازهای غیر اصولی افزایش یافته مزیدی بر رشد نامتقارن بافت شهری خرم آباد گردیده ، و همین امر بیش از پیش بر مشکلات شهری بویژه حمل و نقل و ترافیک افزوده است . در باره ی نام کنونی شهر خرم آباد ، همچون دیگر شهرهای ایران ، نظریات مختلف و متفاوت علمی و عامیانه ای وجود دارد . اما آنچه که مسلم است در مدارک ، متون و کتب ، ایرانی و غیر ایرانی ، برجای مانده و در دسترس قبل از اسلام به شهری با نام خرم آباد در منطقه ی کنونی برخورد نمی کنیم . واین چنین است تا قرن ششم هجری قمری که در دو کتاب حمد ا.. مستوفی به نام خرم آباد برخورد می کنیم . پس از این تاریخ به کرات در کتب و ... به نام خرم آباد بر می خوریم .

البته این گفته بدان معنی نیست که تاریخ سکونت و قدمت شهر خرم آبادرا از آن زمان به حساب بیاوریم . زیرا آثار بدست آمده از ، زندگی انسان غار نشین دوره های موسترین ، بارادوستی و زارزی در محل خرم آبادکنونی نمایانگر آنست ، که خرم آباداز دیر باز ( بین 50 تا 100 هزار سال پیش از میلاد ) مسکونی و یکی از نخستین سکونتگاههای انسان بوده .

« بنابر تاریخ گذاریهای از را آزمایش رادیو کربن در غار کنجی ( واقع در دره خرم آبادلرستان ) قدمت آثار از 40 تا 50 هزار سال است » (تاریخ ایران ، از زمان باستان تا امروز ، ص 25 ) .

فرانک هول - استاد دانشگاه رایس آمریکا - می نویسد : « بهترین اطلاعات ما راجع به سکونت و نحوه امرار معاش انسانهای اواخر پلاستوسن {دوره چهارم زمین شناسی } مربوط به دره خرم آباد لرستان واقع در جنوب غربی ایران است . » ( دوره پیش از تاریخ در جنوب غربی ایران «لرستان» - ص 16 - 1967 )

« آثار خرم آباد حاکی از سکونت دامنه دار و مداومی در زاگرس هستند » ( همان ، ص 22)

« اقامتگاههای کشتار که به وسیله گروهی از شکارچیان برای یک یا دو روز اشغال می شده اند که بین 40 هزار تا 100 هزار سال قبل از میلاد مسیح مورد استفاده بوده اند .» ( همان ، ص 35)

فرانک هول در ادامه پژوهشهای خود « در دره خرم آباد به محل اردوگاههای شبانی که مربوط به 6000 تا 5800 سال پیش از میلاد مسیح » بوده اند ، دست یافته و نتیجه گرفته است که بین 45 هزار تا 38 هزرا سال پیش از این مردمانی غار نشین در این دره سکونت داشته اند که گاهی برای شکار غذایی اصلی خود کوچ می کرده اند .

با آنکه پیشتر گفته شد اطلاق نام خرم آباد به این شهر از قرن ششم هجری رواج یافت . اما شهر کنونی خرم آباد برجای مانده ی شهرهای باستانی کهن دیگری است . و دیگر آثاری که از هزاره های پیش از میلا مسیح در این سرزمین به جای مانده اند حکایت از سکونت مستمر بشر در این منطقه و تأثیر این مردمان بر فرهنگ و تمدن ایران و جهان باستان دارند . نامور ترین و قدیمی ترین ساکنان و حکام این دیار و متمدن ترين مردم روزگار خويش که در این منطقه سکنی داشته اند کاسیتها (کاسیها ، كوسى ها) بوده اند .که پیشرفت ، قدرت و تمدن و فرهنگشان - بویژه مفرغهای منحصر به فرد بر جا مانده از ایشان - باعث اعجاب جهانیان شده است . رد پا و تاثیرات فرهنگی ی اين قوم را می توان از 5000 سال پیش از میلاد مسیح تا پایان حکومت اشکانیان و اواسط سلسله ی ساسانیان دنبال کرد . اما دوران طلایی این مردمان زمانی است که آغاز به در آميختن با عنصر بابلى نمودند و پس از آن سلطه ی نزدیک به شش قرن بر بابل داشتند . این دوره موازی بود با عصر برنز این مردمان . و به همین دلیل لرستان را « مهد تمدن مفرغ (برنز ) » نامیده اند . اما در تواریخ نام عیلامیان به عنوان نخستین دولتی که به طور منظم بر لرستان حکومت کرده اند ثبت شده است .

دلاوری و مهمانداری مردمش زبانزد ایرانیان است.